Tramwaje w Europie
Czechy - Liberec
- Nadrzędna kategoria: Tramwaje
- Kategoria: Tramwaje na świecie
- Opublikowano: niedziela, 06, październik 2024 21:00
- PSMKMS
- Odsłony: 7821
Liberec jest średniej wielkości miastem, leżącym w Sudetach, w północno-zachodnich Czechach, tuż przy granicy z Polską. Funkcjonujące tu tramwaje pierwotnie poruszały się po torach o rozstawie 1000 mm. W 1990 roku rozpoczęto mozolny proces zmiany prześwitu szyn, zakończony dopiero w dniu 1 maja 2024 roku, wraz z przywróceniem ruchu na zmodernizowanej trasie tramwajowej do Jablonca.
Prawa miejskie Liberec otrzymał w 1577 roku. Miasto założone zostało na zboczach gór, dzięki czemu do dzisiaj zachwyca krajobrazami. Ma to jednak odzwierciedlenie w różnicy wysokości. Ratusz leży na wysokości 374 m n.p.m. Najniższy punkt w granicach miasta znajduje się w części zwanej Machnín – 325 m n.p.m., a najwyższy na szczycie góry Ještěd – 1012 m n.p.m. Nie ma tu wielkiego przemysłu, za to miejscowość słynie z najstarszego i z jednego z najciekawszych ogrodów zoologicznych i botanicznych w Czechach.
Pomysł budowy linii tramwajowej w Libercu zrodził się pod koniec dziewiętnastego wieku. W 1897 roku, po torach o szerokości 1000 mm, zaczęły kursować pierwsze tramwaje elektryczne. Trasa początkowo prowadziła z dworca kolejowego do parku miejskiego. Tramwaj kończył bieg przy ogrodzie zoologicznym i botanicznym, które do dziś znajdują się w północnej części miasta. Linię tramwajową szybko przedłużono do miejsca, w którym obecnie usytuowana jest pętla Lidové Sady.
Sieć tramwajów w Libercu rozwijała się bardzo szybko. W kolejnych latach otwierano linie do Rochlic i Růžodolu. W 1906 roku w związku z niemiecko-czeską wystawą, zbudowano prowizoryczny odcinek torowiska w ulicy Husovej, który po zakończeniu imprezy został zdemontowany. W 1912 roku otwarto kilkukilometrową linię tramwajową do końcówki Horní Hanychov, położoną u podnóża góry Ještěd. Od tego czasu, poza drobnymi korektami, sieć tramwajowa w Libercu funkcjonowała bez większych zmian aż do początku lat pięćdziesiątych.
Dopiero połowa ubiegłego wieku przyniosła kolejne zmiany w układzie sieci tramwajowej. Najważniejszą było otwarcie w 1955 roku liczącej 12 kilometrów linii tramwajowej łączącej Liberec z miasteczkiem Jablonec nad Nisou. Po nowej trasie zaczęły kursować tramwaje linii 11.
Rozwój konstrukcji tramwajowych i coraz szersze wprowadzanie do ruchu pojazdów jednokierunkowych, wpłynęło również na funkcjonowanie sieci w Libercu. Już w 1950 roku w miejscu końcówki Lidové Sady powstała pętla tramwajowa. Na pozostałych trasach, pętle otwierano w kolejnych latach. Przebudowy końcówek na pętle były konieczne, ponieważ już w 1957 roku w mieście pojawił się prototypowy wagon Tatra T2 numer 6002. Tramwaj przybył do Liberca z Pragi. Po zakończeniu próbnych jazd odesłano go do Bratysławy, gdzie pozostał na stałe. Dziś znajduje się w muzeum tramwajowym w Pradze.
W latach 1955 - 1960 sieć libereckich tramwajów miała największy zasięg w swej całej historii. Rok 1960 przyniósł bowiem niestety likwidację linii tramwajowej z Rochlic do Růžodolu. W kolejnych latach nie zmniejszano już jednak rozmiarów sieci. Dopiero w 1984 roku tramwaje zniknęły z rynku oraz z wąskich uliczek prowadzących do niego. W zamian ruch skierowano równoległą trasę przez ulicę Rumuńską. Dziś na ulicy Praskiej można zobaczyć pamiątkowy odcinek torowiska, natomiast na ulicy Moskiewskiej zachowany fragment zwrotnicy, po której jeszcze 1984 roku kursowały tramwaje.
Druga połowa lat osiemdziesiątych przyniosła koncepcję zmiany rozstawu szyn w mieście. Liberec był bowiem obok Bratysławy, jedynym miastem w byłej Czechosłowacji, gdzie tramwaje kursowały po torach o prześwicie 1000 milimetrów. Problemy z dostawami nowych tramwajów na taki rozstaw szyn spowodowały podjęcie decyzji o przebudowie sieci tramwajowej i poszerzeniu torowisk do normalnego rozstawu czyli 1435 mm.
W 1990 roku rozpoczęto prace modernizacyjne. Przebudowa zaczęła się od pętli Lidové Sady i postępowała w kierunku południowym. Roboty podzielono na kilka etapów, tak by móc utrzymać w ruchu jak największą długość sieci. Na całej trasie w kierunku miasta ułożone zostały tory trójszynowe, które umożliwiły eksploatację wagonów z różnymi wózkami. Przebudowa torowisk trwała całe lata dziewięćdziesiąte. Poza samą wymianą szyn, trzeba było zmodernizować zajezdnię. W związku z tym, powstała zupełnie nowa hala, przystosowana do obsługi normalnotorowych tramwajów.
Przy okazji przebudowy, w 1995 roku w centrum miasta powstał terminal przesiadkowy Fügnerova, który do dziś pozostaje wizytówką i symbolem tramwajów w Libercu. W miejscu tym spotykają się wszystkie linie tramwajowe. Znajdują się tu także końcówki kilkunastu linii autobusowych, obsługujących cały region.
W dniu 14 sierpnia 1998 roku na ulicach Liberca pojawiły się pierwsze wagony normalnotorowe. W dniu 30 sierpnia doszło do oficjalnego uruchomienia normalnotorowej linii tramwajowej numer 2, kursującej po trasie Lidové Sady - Viadukt. Jednocześnie zamknięty dla ruchu został dalszy odcinek wąskiego toru prowadzący do Górnego Hanychova. W 2001 roku normalnotorową dwójkę przedłużono do pętli Dolni Hanychov. Do Górnego Hanychova tramwaje powróciły dopiero w 2005 roku.
Tabor tramwajowy eksploatowany obecnie w Libercu wciąż składa się praktycznie wyłącznie z wagonów Tatra T3, które przez wiele lat uzupełniały pojedyncze sztuki Tatr T2 oraz jeden nowy wagon Pragoimex EVO2. Starsze pojazdy w sporej części sprowadzone zostały z innych miast i charakteryzują się różnym stopniem modernizacji. Taką sytuację spowodowała przede wszystkim decyzja o zmianie szerokości torów i chęć pozyskania do miasta jak największej ilości wagonów normalnotorowych po jak najniższej cenie.
Najstarszymi tramwajami na ulicach miasta przez długi czas były wozy Tatra T2R. Liberec był ostatnim miastem w Czechach i na Słowacji, gdzie eksploatowano tego typu pojazdy. Najdłużej kursował skład Tatra T2R - 18+19, który sprowadzono z Ostrawy w latach 1995 - 1996 roku. W dniu 17 listopada 2018 roku dokonano ich uroczystego wycofania z ruchu. Oba wagony zakupiło przedsiębiorstwo komunikacyjne z Pragi, które dokonało ich generalnego remontu i dostosowało do poruszania się po torach o rozstawie 1435 mm. Obecnie są wykorzystywane do obsługi historycznej linii numer 23 na ulicach stolicy Czech. W Libercu do celów muzealnych zachowano natomiast wóz T2R numer 17.
Młodszymi, ale jeżdżącymi zdecydowanie dłużej po Libercu, są wagony Tatra T3. Pierwsze pojazdy tego typu trafiły do miasta w 1965 roku. Początkowo zakupiono 6 nowych wozów, które oznaczono numerami od 29 do 34. Do 1973 roku ich liczba zwiększyła się do 20 sztuk i do numeru 48. W latach 1983 - 1987 zakupiono z kolei 34 sztuki wagonów T3SUCS oznaczonych numerami od 49 do 83.
Kolejne Tatry T3, które znalazły się w Libercu, pochodziły już z "drugiej ręki". Kupowano je z racji złego stanu posiadanych wagonów oraz w celu wspomnianej wcześniej, obsługi normalnotorowych odcinków. W mieście znalazły się więc tramwaje sprowadzone z Pragi ( 8 wozów: 33, 34, 36, 39, 40, 48, 82 i 83 ), Ostrawy ( 3 wozy: 31, 32 i 36 ) czy z DP Most a Litvínov ( 5 wozów: 35, 41,42, 45 i 48 ).
Większość Tatr T3 eksploatowanych w Libercu po 2000 roku kierowana była do modernizacji, wykonywanej przez czeski Pragoimex. W latach 2003 - 2008 przebudowywano 12 wagonów do wersji T3R.PV. Posiadały one unowocześniony układ elektryczny, jednak wciąż pozostawały wysokopodłogowe. W latach 2005 - 2008 zmodernizowano kolejne 12 wozów do wersji T3R.PLF, posiadających już obniżony poziom podłogi pomiędzy wózkami. Od 2012 roku tramwaje wychodziły z przebudowy w wersji T3R.SLF, różniącej się od T3R.PLF wyposażeniem elektrycznym. Dotychczas zmodernizowano w ten sposób 15 wozów. Wszystkie te pojazdy łączone są w składy w taki sposób, że pierwszy wagon posiada obniżoną podłogę, natomiast drugi najczęściej jest wysokopodłogowy.
Do niedawna najnowszym nabytkiem tutejszego przedsiębiorstwa była niskopodłogowa Tatra RT6S numer 85. W mieście przez jakiś czas przebywała również "słynna" prototypowa Tatra RT6N1 numer 9051, oznaczona tu numerem 84. Tramwaj ten, jako jeden z pierwszych niskopodłogowych pojazdów na świecie, niestety nie podbił czeskich miast. Przez wiele lat usiłowano usunąć w nim wady techniczne. Przez lata odbywał on jazdy próbne w Pradze. Odwiedził również polskie miasta: Poznań i Kraków. W końcu "zesłano" go do Liberca, skąd jeszcze szybciej odesłano z powrotem do producenta. Wagon w końcu został pocięty na złom, za to do miasta przysłano zmodernizowaną Tatrę RT6S, tym razem wyposażoną w aparaturę elektryczną firmy Siemens. Niestety, także ten niskopodłogowy tramwaj więcej stał w zajezdni niż kursował po ulicach Liberca. Ostatecznie trafił on do górskiej miejscowości turystycznej Vrchlabí, gdzie stanowi lokalną ciekawostkę. Więcej o tym pojeździe można przeczytać tutaj.
Na kolejny nowy niskopodłogowy tramwaj trzeba było czekać w Libercu aż do 2012 roku. Wówczas do miasta trafił wagon Pragoimex EVO2, który oznaczony został numerem 84. Jest to pojazd dwuczłonowy, w dużym stopniu niskopodłogowy. Niestety, także i ten pojazd przez pierwsze lata rzadko wyjeżdżał na ulice miasta. Dopiero po kilku latach zaczął bardziej regularnie pojawiać się na linii.
Zbiór taboru uzupełniają dwa historyczne tramwaje: 78 z Uścia nad Łabą oraz jabłonecki 6MT ex numer 117, który jednak można zobaczyć w Muzeum Techniki w Brnie.
Po 2000 roku w Libercu zasadniczo funkcjonowało 5 linii tramwajowych: dwie normalnotorowe - 2 i 3, dwie wąskotorowe - 5 i 11 oraz jedna specjalna, obsługiwana taborem zabytkowym - 1. Długość sieci wynosiła 21,5 km, a komunikację tramwajową obsługiwał Dopravní podnik města Liberce, a.s. Wszystkie pojazdy stacjonowały w jednej zajezdni, usytuowanej w centrum miasta i gruntownie zmodernizowanej pod koniec lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku. Pomimo planów dalszego rozwoju sieci tramwajowej w mieście, na razie nie zbudowano żadnego nowego odcinka.
Za to przez wiele lat powstawały kolejne trójszynowe fragmenty torowisk na trasie do Jablonca. Wydawało się, że proces konwersji torowisk z rozstawu 1000 mm na 1435 mm nigdy się nie zakończy. Dopiero w dniu 17 lipca 2021 roku dokonano oficjalnego zakończenia funkcjonowania międzymiastowej trasy do Jablonca, jako wąskotorowej. Dzień później oficjalnie pożegnano w mieście tramwaje na rozstaw torów 1000 mm. Rozpoczęła się przebudowa odcinka U Lomu – Vratislavice. Ruch tramwajów już po torowisku normalnotorowym do Vratislavic przywrócono od dnia 6 listopada 2021 roku.
Pomimo, że już od lipca 2021 roku nieczynny był odcinek międzymiastowy z Vratislavic do Jabloneca, jego przebudowę na normalnotorowy rozpoczęto dopiero na przełomie kwietnia i maja 2022 roku. Zakończenie prac planowano na kwiecień 2023 roku, jednak termin ten kilkukrotnie był przesuwany. Rozpoczęcie ruchu normalnotorowego na zmodernizowanej linii Vratislavice – Jablonec nastąpiło dopiero 1 maja 2024 roku. Od tego czasu, po całej sieci w Libercu kursują wyłącznie liniowe tramwaje normalnotorowe.
Z początkiem 2022 roku prowadzono przebudowę torowiska tramwajowego w rejonie dworca kolejowego. Zlikwidowano wówczas trzecią szynę, umożliwiającą ruch tramwajów po torach o rozstawie 1000 mm. W rezultacie, od tego czasu pojazdy wąskotorowe mogą poruszać się tylko na odcinku od zajezdni do pętli Lidové sady, ale wszystko wskazuje na to, że odcinek ten zostanie utrzymany. W 2024 roku prowadzono modernizację torowiska w centrum miasta, pozostawiając trójszynowe torowisko.
Będąc w Libercu warto wstąpić do tutejszego Muzeum Techniki. Mieści się ono na ulicy Masarykova 424/5, przy trasie tramwajowej na Lidové Sady. Do wejścia do środka przed budynkiem zachęcają parowóz i lokomotywa spalinowa, które bardzo dobrze widać z okien przejeżdżających tramwajów. Samo muzeum na przestrzeni lat rozrosło się z początkowo jednej hali do kilku budynków. W 2024 roku na zwiedzenie całego kompleksu trzeba było przeznaczyć minimum godzinę, a w kolejnych halach znajdowały się pamiątki związane z transportem miejskim w Libercu, historyczne tramwaje i autobusy, samochody, setki miniaturowych modeli a nawet wagonik kolejki linowej na Ještěd. Zdecydowanie warto odwiedzić to miejsce.
Dodatkową atrakcję w 2024 roku stanowił sprowadzony z Pragi skład historycznych wagonów Ringhoffer numer 351+1202, pochodzących z początku dwudziestego wieku. Kursował on na linii specjalnej numer 1 w różnych relacjach, odwiedzając wszystkie odcinki sieci.
